بزرگ صحرايى ( 1 ) . ولى از همه مناسبتر همان معنى اول است و در تفسير على بن ابراهيم نيز روى آن تكيه شده است . سپس قرآن وضع بازپسين اين سرزمين را چنين توصيف مىكند : « ما دو باغ وسيع و پر نعمت آنها را به دو باغ بى ارزش با ميوه‌هاى تلخ و درختان بى مصرف » شوره گز « و اندكى از درخت سدر مبدل ساختيم » ( * ( وَبَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَواتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ ) * ) . « اكل » به معنى هر گونه ماده خوراكى است . « خمط » ( بر وزن عمد ) به معنى گياه تلخ است . « اثل » ( بر وزن اصل ) به معنى درخت « شوره گز » است . و به اين ترتيب بجاى آن همه درختان خرم و سرسبز ، مشتى درخت بيابانى وحشى و بسيار كم ارزش كه شايد مهمترين آنها همان درخت سدر بود كه آن هم به مقدار كم در ميان آنها وجود داشت باقى ماند ( تو خود حديث مفصل بخوان از اين مجمل ، كه چه بر سر آنها و سرزمين آبادشان آمد ؟ ) . ممكن است بيان اين سه نوع درخت كه در آن سرزمين ويران باقى ماند اشاره به سه گروه مختلف بوده باشد كه بخشى از اين درختان زيانبخش بود ، و بعضى بى مصرف ، و بعضى بسيار كم منفعت بود . در آيه بعد به عنوان يك نتيجه گيرى با صراحت مىگويد : « اين مجازاتى بود كه ما به خاطر كفرانشان قائل شديم » ( * ( ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِما كَفَرُوا ) * ) . اما براى اينكه تصور نشود اين سرنوشت مخصوص به اين گروه بود ، بلكه

--> ( 1 ) « لسان العرب » ماده « عرم » .